ÂM NHẠC 7 • Kết Nối Tri Thức • GDPT 2018

• Tính chất: Vui tươi, hồn nhiên, rộn ràng; diễn tả niềm hân hoan, náo nức ngày tựu trường gặp lại thầy cô, bạn bè của lứa tuổi học trò.

• Cấu trúc: Bài hát gồm 2 đoạn rõ rệt:

• • Đoạn 1: Từ đầu đến 'như đi xa về nhà' (âm điệu nhịp nhàng, diễn tả bước chân rộn rã trên đường tới trường).

• • Đoạn 2: Từ 'Khăn đỏ tung trong gió' đến hết (âm vực mở rộng, giai điệu ngân vang tươi sáng thể hiện ước mơ bay cao).

• Khái niệm: Nhịp lấy đà là ô nhịp đầu tiên trong bài hát hoặc bản nhạc không đủ số phách theo quy định của chỉ số nhịp.

• Đặc điểm nhận biết:

• • Ô nhịp mở đầu thiếu phách (chỉ có phách nhẹ hoặc phần sau của phách).

• • Những tác phẩm mở đầu bằng nhịp lấy đà thường kết thúc bằng một ô nhịp không đầy đủ để bổ sung phách cho nhịp lấy đà (tổng số phách của ô nhịp đầu và ô nhịp cuối sẽ bằng một ô nhịp hoàn chỉnh theo số chỉ nhịp).

• Viết ở giọng Đô trưởng, nhịp 2/4, giai điệu vừa phải, nhịp nhàng.

• Yêu cầu luyện tập: Luyện đọc chuẩn cao độ thang âm Đô trưởng (Đồ - Rê - Mi - Pha - Son - La - Si - Đố), các bước nhảy quãng 3 và kết hợp chính xác các hình nốt: móc đơn, nốt đen, nốt trắng.

• Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (1939 – 2001): Quê gốc ở Thừa Thiên Huế (nay là TP. Huế), sinh sống nhiều năm tại TP. Hồ Chí Minh. Ông là một trong những nhạc sĩ lớn nhất của tân nhạc Việt Nam, sáng tác hơn 600 ca khúc đậm chất trữ tình, nhân văn và giàu tính triết lí.

• Tác phẩm tiêu biểu: Nhớ mùa thu Hà Nội, Nối vòng tay lớn, Huyền thoại mẹ, Em là bông hồng nhỏ, Hạ trắng, Diễm xưa,...

• Ca khúc Tuổi đời mênh mông: Giai điệu thiết tha, trong sáng, ngợi ca vẻ đẹp bình dị của thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước gắn liền với ước mơ và khát vọng vươn xa của tuổi học trò.

• Tính chất: Sôi nổi, rộn ràng, giàu tính hành động.

• Ý nghĩa: Truyền tải thông điệp mạnh mẽ kêu gọi mọi người cùng chung tay giữ gìn màu xanh của rừng cây, bảo vệ nguồn nước sạch và môi trường sinh thái để sự sống trên Trái Đất mãi tươi đẹp.

• Nguyên tác là khúc ca La peregrinación trích trong vở cantata dân gian của nhạc sĩ Argentina Ariel Ramírez.

• Năm 1968, nhạc trưởng lừng danh người Pháp Paul Mauriat đã chuyển soạn cho dàn nhạc thính phòng theo phong cách bán cổ điển (kết hợp đàn dây giao hưởng với nhạc cụ điện tử và trống jazz hiện đại).

• Tác phẩm nổi tiếng toàn cầu và được chọn làm bản nhạc nền bất hủ của chương trình truyền hình Thế giới động vật.

• Recorder: Ôn tập thế bấm các nốt cao Đô 2 (ngón cái bịt lỗ 0, ngón giữa bịt lỗ 2) và Rê 2 (chỉ bịt lỗ 2, mở lỗ ngón cái); luyện tập trích đoạn Hướng tới niềm vui (chủ đề trong Giao hưởng số 9 của Ludwig van Beethoven).

• Kèn phím (Melodica): Luyện ngón theo gam Đô trưởng, thực hành diễn tấu giai điệu Bài hát Ireland với nhịp điệu uyển chuyển.

• Nhạc sĩ Hoàng Việt (1928 – 1967): Tên thật là Lê Chí Trực, quê ở Cái Bè (Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Tiền Giang/Đồng Tháp). Ông là tác giả của bản giao hưởng Quê hương – bản giao hưởng nhiều chương đầu tiên của nền âm nhạc hàn lâm Việt Nam. Các ca khúc bất hủ: Lên ngàn, Lá xanh, Tình ca,... Ông được Đảng và Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật (1996).

• Ca khúc Nhạc rừng (1953): Sáng tác tại chiến khu miền Đông Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp. Bài hát viết ở nhịp 3/4, giai điệu trong sáng, bay bổng, mô phỏng tiếng chim hót véo von, tiếng suối reo hòa cùng tiếng cười của các chiến sĩ trẻ đầy lạc quan yêu đời.

• Tính chất: Vui tươi, tha thiết, xúc động và dạt dào tình cảm.

• Nội dung: Bày tỏ tấm lòng tri ân sâu sắc, niềm bồi hồi nhớ thương của các thế hệ học trò khi trở về thăm lại mái trường thân yêu và những người thầy, người cô đã tận tụy dìu dắt bao tháng ngày.

• Dấu nhắc lại (hai dấu chấm cạnh vạch đôi): Dùng để đánh dấu một câu nhạc hoặc một đoạn nhạc cần được diễn tấu lặp lại một lần nữa.

• Dấu quay lại (% - Segno): Dùng để chuyển quay về trình bày lại từ vị trí có kí hiệu tương ứng đối với đoạn nhạc dài hoặc toàn bộ bài hát (thường kết hợp với chữ Al Segno hoặc Dal Segno).

• Khung thay đổi: Đặt phía trên khuông nhạc (ô nhịp khung 1 và khung 2) tại vị trí nhắc lại. Khi diễn tấu lần thứ nhất, thực hiện ô nhịp trong khung 1; khi nhắc lại ở lần thứ hai, người biểu diễn sẽ bỏ qua khung 1 và nhảy thẳng sang diễn tấu khung 2.

• Viết ở nhịp 2/4, nhịp độ vừa phải, giai điệu tươi sáng.

• Ứng dụng nhạc lý: Bài tập thực hành trực tiếp việc chuyển tiếp qua dấu nhắc lại và chuyển đổi chính xác giữa khung thay đổi 1 và khung thay đổi 2.

• 1. Ca khúc hành khúc: Nhịp độ vừa phải hoặc hơi nhanh, tiết tấu rõ ràng, thôi thúc, phù hợp với bước chân diễu hành; tính chất hào hùng, khoẻ khoắn (Ví dụ: Hành khúc Đội thiếu niên tiền phong, Tiến bước dưới quân kì, Năm anh em trên một chiếc xe tăng).

• 2. Ca khúc trữ tình: Giai điệu mượt mà, giàu cảm xúc, tha thiết, êm dịu; thường ca ngợi tình yêu quê hương đất nước, tình thầy trò, bè bạn (Ví dụ: Việt Nam quê hương tôi, Tình ca, Cho con).

• 3. Ca khúc hát ru: Âm điệu nhẹ nhàng, đằm thắm, ngân nga; lời ca thường nói về tình mẫu tử thiêng liêng và ước mơ cho con (Ví dụ: Mẹ yêu con, Lời ru trên nương, Ru con mùa đông).

• 4. Ca khúc nghi lễ, nghi thức: Tính chất trang nghiêm, tôn kính, sử dụng trong các nghi lễ lớn, lễ chào cờ của đất nước và đoàn thể (Ví dụ: Quốc ca Việt Nam, Đội ca, Thanh niên làm theo lời Bác).

• Đặc điểm nghệ thuật: Sử dụng hình thức hát xướng – xô đặc trưng của dân ca lao động sông nước phương Nam (một người lĩnh xướng đi đầu câu hát, cả tập thể đồng thanh hát 'xô' đáp lời).

• Không khí: Thể hiện nhịp sống khẩn trương, khỏe khoắn, tinh thần đoàn kết vượt sóng gió để đánh bắt tôm cá đầy thuyền.

• Dân ca miền núi phía Bắc (Thái, Tày, Nùng, H'Mông...): Giai điệu trong trẻo, mộc mạc, mô phỏng tiếng sáo, tiếng khèn gắn liền với núi rừng và đời sống nương rẫy (Xoè hoa, Mưa rơi, Gà gáy).

• Dân ca trung du và đồng bằng Bắc Bộ: Trữ tình, duyên dáng, thiết tha, mang hơi thở nền văn minh lúa nước sông Hồng (Dân ca Quan họ Bắc Ninh, hát Xoan Phú Thọ, Trống quân, hát Đúm, đồng dao).

• Dân ca Trung Bộ: Đa dạng theo dải đất duyên hải miền Trung, gắn liền với sông nước và lao động (Đi cấy, các điệu Hò biển, điệu Lí, hát Ví, Giặm Nghệ Tĩnh).

• Dân ca Tây Nguyên (Nam Trung Bộ): Lúc rộn rã, hùng tráng bên tiếng cồng chiêng lửa trại, khi lại tha thiết trữ tình (Hát mừng, Ru em).

• Dân ca Nam Bộ: Mang phong vị phóng khoáng, hào sảng của vùng châu thổ kênh rạch sông ngòi qua các điệu lí mộc mạc (Hò Đồng Tháp, Lí con sáo, Lí cây bông).

• Sử dụng thang 5 âm (ngũ cung) truyền thống vùng cao Tây Bắc, viết ở nhịp 2/4, giai điệu vui tươi, rộn rã đón xuân sang.

• Recorder: Thực hành thế bấm nốt Mi 1 (ngón tay cái bịt lỗ 0, tay trái bịt kín lỗ 1-2-3, tay phải bịt lỗ 4-5).

• Kèn phím: Thực hành thế bấm vị trí tay trên phím đàn và diễn tấu hoàn chỉnh giai điệu bài Inh lả ơi.

• Tính chất: Rộn ràng, tươi vui, mang ngập tràn sắc xuân ấm áp.

• Ý nghĩa: Khắc họa không khí đoàn viên sum họp của ngày Tết cổ truyền và gửi gắm những lời chúc an lành, thịnh vượng đến mọi gia đình.

• Giai điệu tha thiết, hùng tráng, mang đậm âm hưởng và tinh thần kiên cường của đồng bào các dân tộc miền đất đỏ bazan Tây Nguyên trong công cuộc bảo vệ và xây dựng quê hương.

• Cồng chiêng: Nhạc cụ tự thân vang thuộc bộ gõ bằng hợp kim đồng thau, hình tròn. Cồng có núm ở giữa, chiêng không có núm; đánh bằng dùi bọc vải hoặc nắm tay. Cồng chiêng là nhạc cụ thiêng gắn bó máu thịt với đời sống tâm linh, lễ hội; Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO vinh danh là Kiệt tác Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại (2005).

• Đàn T'rưng: Nhạc cụ tự thân vang thuộc bộ gõ của các dân tộc Gia-rai, Ba-na. Đàn được cấu tạo từ các ống nứa/tre rỗng có kích thước dài ngắn khác nhau ghép thành dàn dốc hình cánh cung. Âm sắc đàn thánh thót, giòn giã, mô phỏng tiếng suối reo, thác đổ của đại ngàn.

• 1. Dấu nối: Hình vòng cung liên kết hai hoặc nhiều nốt nhạc có cùng cao độ, có tác dụng cộng gộp trường độ của các nốt đó lại thành một âm thanh liền mạch duy nhất.

• 2. Dấu chấm dôi: Là dấu chấm nhỏ đặt ngay bên phải nốt nhạc, làm tăng thêm một nửa giá trị trường độ của nốt đứng trước nó (Ví dụ: Nốt trắng chấm dôi = Nốt trắng + Nốt đen = 3 phách).

• 3. Dấu miễn nhịp (Dấu ngân tự do - Fermata): Kí hiệu hình nửa vòng tròn có chấm ở giữa đặt trên hoặc dưới nốt nhạc/dấu lặng, cho phép người biểu diễn ngân dài hoặc nghỉ tự do tuỳ thuộc cảm xúc và sự chỉ huy.

• Viết ở nhịp 3/4, nhịp nhàng, có ứng dụng dấu nhắc lại, khung thay đổi, dấu nối và dấu miễn nhịp.

• Viết ở nhịp 3/4, nhịp độ hơi chậm (Andante), giai điệu du dương, tha thiết.

• Khắc họa khung cảnh biển đêm trăng thanh bình, lãng mạn tại bến cảng Santa Lucia thuộc vùng vịnh Napoli xinh đẹp của miền Nam nước Ý.

• 1. Thuật ngữ nhịp độ (Tempo - Tốc độ bản nhạc):

• • Chậm: Lento (rất chậm), Adagio (chậm chạp), Andante (hơi chậm, thong thả).

• • Vừa: Andantino (nhanh hơn Andante), Moderato (vừa phải), Allegretto (hơi nhanh).

• • Nhanh: Allegro (nhanh, tươi vui), Vivace (nhanh, hoạt bát), Presto (rất nhanh, hối hả).

• 2. Sắc thái cường độ (Dynamics - Độ to nhỏ của âm thanh):

• • p (piano): Nhỏ, khẽ khàng.

• • mp (mezzo piano): Nhỏ vừa, vừa phải.

• • mf (mezzo forte): Hơi to, mạnh vừa.

• • f (forte): To, mạnh mẽ.

• • Dấu < (crescendo): To dần lên • Dấu > (decrescendo / diminuendo): Nhỏ dần đi.

• • Dấu > trên/dưới nốt (Accent): Nhấn mạnh riêng biệt nốt nhạc đó.

• Recorder: Thực hành thế bấm nốt Rê 1 (bịt kín 7 lỗ ngón tay từ 0 đến 6); luyện tập trích đoạn dân ca nổi tiếng Five hundred miles.

• Kèn phím: Thực hành kĩ thuật luyến âm (Legato) qua bản nhạc luyện ngón Cầu trượt.

• Cả hai nhạc cụ đều thuộc bộ dây vĩ của dàn nhạc giao hưởng, sử dụng cây vĩ (archet) có căng lông đuôi ngựa kéo ngang dây đàn để phát ra âm thanh.

• Cello (Violoncelle / Trung hồ cầm): Kích thước lớn hơn violin, nghệ sĩ khi chơi phải ngồi trên ghế và kẹp đàn giữa hai đầu gối; âm sắc ấm áp, đượm buồn, truyền cảm và rất gần với giọng hát nam trung.

• Contrabass (Double bass / Đại hồ cầm): Cây đàn có kích thước đồ sộ nhất và âm vực trầm nhất trong họ đàn dây. Nghệ sĩ phải đứng hoặc ngồi trên ghế cao để chơi; giữ vai trò cột trụ bè trầm vững chắc cho toàn bộ dàn nhạc giao hưởng.

• Tính chất: Tươi sáng, hơi nhanh, sôi nổi, ngập tràn sức sống.

• Nội dung: Diễn tả niềm vui sướng, tình yêu đời hồn nhiên và tấm lòng biết ơn cuộc đời, công ơn thầy cô, cha mẹ đã cho em những giai điệu âm nhạc tuyệt diệu để chắp cánh ước mơ.

• P. I. Tchaikovsky (1840 – 1893): Đại diện kiệt xuất của nền âm nhạc cổ điển Nga thế kỉ XIX. Di sản âm nhạc đồ sộ gồm: 6 bản giao hưởng lừng danh, nhạc kịch Evgeny Onegin, và các vở vũ kịch kinh điển bất hủ của nhân loại: Hồ thiên nga, Người đẹp ngủ trong rừng, Kẹp hạt dẻ,...

• Khúc nhạc Chèo thuyền (Barcarolle): Trích từ tổ khúc piano nổi tiếng Bốn mùa (The Seasons) gồm 12 khúc nhạc tượng trưng cho 12 tháng trong năm. Khúc nhạc viết về tháng sáu, giai điệu êm ả, thơ mộng, gợi tả nhịp chèo nhẹ nhàng khua nước trên dòng sông Nga êm đềm trong chiều hè thanh vắng.

• Viết ở nhịp 2/4, tốc độ vừa phải (Moderato).

• Đặc điểm cao độ: Thang âm có xuất hiện nốt Si giáng (B♭) – dấu hóa bất thường giúp mở rộng màu sắc âm thanh đượm chất dân ca Đông Âu trữ tình.

• Tính chất: Trẻ trung, tình cảm, giai điệu tươi tắn, trong sáng.

• Nội dung: Khắc họa những cơn mưa rào đầu hạ tưới mát cành phượng vĩ và gợi nhắc những kỉ niệm thân thương, bịn rịn của thời cắp sách tới trường trước kì nghỉ hè.

• Tác phẩm âm nhạc kinh điển về mùa hè viết cho hình thức hợp xướng nhiều bè.

• Giai điệu tưng bừng, rực rỡ, phỏng thanh tiếng ve ngân và ánh nắng chói chang, truyền cảm hứng vui tươi, phấn khởi cho tuổi trẻ.

• Ứng dụng hòa tấu nhạc cụ: Sử dụng recorder hoặc kèn phím thực hành đệm bè giai điệu trích đoạn điệp khúc bài hát Mưa hè kết hợp gõ đệm thanh phách nhịp nhàng.