Chuyên Đề Học Tập Ngữ Văn 12

1 Khái quát bước chuyển từ Văn học Cổ điển sang Hiện đại (Modernism) và Hậu hiện đại (Postmodernism)

Nếu văn học cổ điển - truyền thống xây dựng thế giới dựa trên niềm tin vào một chân lý khách quan tuyệt đối, trật tự duy lý và cốt truyện tuyến tính nhân - quả chặt chẽ, thì văn học thế kỷ XX và đầu XXI chứng kiến những bước ngoặt mỹ học mang tính cách mạng:

2 Hệ thống đặc trưng thi pháp văn học hiện đại và hậu hiện đại

3 Tiêu chí lựa chọn và xác lập đề tài nghiên cứu

Học sinh lớp 12 khi tiếp cận đề tài nghiên cứu văn học hiện đại cần tránh các chủ đề quá trừu tượng, mênh mông; thay vào đó, tập trung vào các lát cắt thi pháp cụ thể:

1 Vận dụng Tự sự học (Narratology) trong khảo cứu văn bản

Tự sự học (đặc biệt là lý thuyết của Gérard Genette) cung cấp hệ thống công cụ tinh tế để giải mã cấu trúc tác phẩm văn xuôi hiện đại:

2 Tiếp cận tác phẩm dưới góc độ Phân tâm học (Psychoanalysis)

Lý thuyết phân tâm học của Sigmund Freud và Carl Jung giúp người nghiên cứu bóc tách các tầng vỉa vô thức ẩn giấu sau hành vi nhân vật:

• Cấu trúc nhân cách (Id - Ego - Superego): Xung đột giữa Bản năng vô thức (Id), Cái tôi lý tính (Ego) và Siêu tôi đạo đức (Superego) là cội nguồn của những giằng xé nội tâm bi kịch.
• Biểu tượng giấc mơ & Cơ chế dồn nén (Repression): Giấc mơ trong văn học hiện đại không đơn thuần là chi tiết phụ mà là nơi vô thức cất tiếng nói giải phóng những khát khao bị dồn nén.
• Mẫu đề nguyên hợp (Archetypes - Jung): Khám phá các mẫu gốc vô thức tập thể (người mẹ vĩ đại, cái bóng tối ngầm, hành trình người anh hùng) tái hiện trong cấu trúc huyền thoại.

3 Kỹ thuật thu thập và đối chiếu văn bản tư liệu

1 Cấu trúc chuẩn mực của một Báo cáo nghiên cứu văn học (Academic Paper)

Một báo cáo nghiên cứu chuyên đề văn học lớp 12 cần được thiết kế mạch lạc theo 3 phần chuẩn tắc:

2 Nguyên tắc liêm chính học thuật và Quy chuẩn trích dẫn

1 Thiết kế bài thuyết trình khoa học (Slide presentation)

Slide báo cáo khoa học khác biệt với slide bài giảng đại trà; cần đảm bảo tính cô đọng, khúc chiết và trực quan:

2 Kỹ năng diễn thuyết và làm chủ diễn đàn học thuật

• Mở đầu gây ấn tượng (The Hook): Khởi đầu bằng một câu hỏi nghịch lý, một trích đoạn ám ảnh hoặc một hiện tượng văn học gây tranh cãi.
• Ngôn ngữ hình thể & Giọng điệu: Tương tác ánh mắt (eye-contact) với toàn bộ khán phòng, điều tiết ngữ điệu trầm bổng, tránh đọc slide thụ động từng chữ.
• Quản trị thời gian (Time Management): Dành 2 phút mở đầu, 10 phút trọng tâm luận điểm, 3 phút kết luận và 5 phút phản biện.

3 Kỹ thuật tranh biện học thuật và phản biện văn minh

Văn học hiện đại có tính mở và đa nghĩa, do đó tranh biện khoa học là môi trường thúc đẩy tư duy phản biện:

1 Bản chất của Chuyển thể nghệ thuật (Artistic Adaptation)

Chuyển thể từ văn học sang các loại hình nghệ thuật khác (điện ảnh, kịch nghệ, ca múa nhạc, hội họa) không phải là sự sao chép cơ học hay minh họa thụ động, mà là quá trình tái diễn giải (re-interpretation) và sáng tạo liên ký hiệu (intersemiotic translation):

2 Các cấp độ và khuynh hướng chuyển thể

3 Ý nghĩa của chuyển thể đối với đời sống văn hóa

Chuyển thể tạo nên đời sống thứ hai cho tác phẩm văn học, đưa kiệt tác văn chương đến với đông đảo công chúng thời đại số, đồng thời kích thích độc giả tìm đọc lại nguyên tác để thưởng thức sự khác biệt mỹ cảm.

1 Khung phân tích so sánh đa chiều giữa Văn bản và Tác phẩm chuyển thể

Khi đặt tác phẩm văn học và tác phẩm chuyển thể lên bàn cân so sánh, người nghiên cứu cần khảo sát có hệ thống trên 4 phương diện nghệ thuật cốt lõi:

2 Nghiên cứu trường hợp (Case study) tiêu biểu trong văn học - điện ảnh Việt Nam

1 Đặc trưng của bài viết Phê bình tác phẩm chuyển thể (Adaptation Review)

Bài viết phê bình tác phẩm chuyển thể là một thể tài nghiên cứu ứng dụng đặc sắc. Người viết không chỉ phê bình bộ phim hay vở kịch như một thực thể độc lập, mà phải luôn đặt trong tương quan đối sánh với nguyên tác văn học:

2 Dàn ý chuẩn mực của bài viết phê bình chuyển thể

3 Kỹ thuật diễn đạt và thuật ngữ chuyên ngành

Sử dụng linh hoạt các thuật ngữ điện ảnh - sân khấu: mise-en-scène (dàn cảnh), montage (dựng phim), close-up (cận cảnh), wide-shot (toàn cảnh), diegetic sound (âm thanh trong phim), subtext (hạ văn bản) để tăng hàm lượng học thuật cho bài viết.

1 Kỹ thuật chuyển thể một trích đoạn văn học sang Kịch bản phân cảnh (Storyboard / Screenplay)

Để hiểu sâu sắc cơ chế chuyển thể, học sinh cần trực tiếp trải nghiệm đóng vai nhà biên kịch: chuyển hóa đoạn văn miêu tả tâm lý thành bảng kịch bản phân cảnh chi tiết:

2 Tổ chức Tọa đàm / Câu lạc bộ điện ảnh văn học (Cinema & Literature Club)

Quy trình 4 bước tổ chức một buổi tọa đàm học thuật chuyển thể văn học thành công trong nhà trường:

1 Khái niệm Trường phái văn học & Trào lưu văn học

Trào lưu văn học (Literary Movement): Là phong trào sáng tác rộng lớn mang tính lịch sử, quy tụ đông đảo các nhà văn cùng thời chia sẻ những nguyên lý tư tưởng, thẩm mỹ và thị hiếu nghệ thuật chung.

Trường phái văn học (Literary School): Là một phân nhánh cụ thể hơn trong trào lưu, thường có tuyên ngôn nghệ thuật (manifesto) rõ ràng, có thủ lĩnh tinh thần hoặc trường phái thực hành thi pháp đặc thù (Ví dụ: Trường phái Thơ Tượng trưng, Nhóm Tự Lực Văn Đoàn, Nhóm Dạ Đài).

2 Bản chất và Thi pháp của Chủ nghĩa Cổ điển (Classicism - Thế kỷ XVII)

Chủ nghĩa Cổ điển nảy sinh và đạt đỉnh cao rực rỡ tại Pháp vào thế kỷ XVII dưới thời quân chủ chuyên chế Louis XIV:

3 Các đại biểu kiệt xuất

Pierre Corneille (Le Cid - bi kịch giữa tình yêu và danh dự dòng tộc), Jean Racine (Phèdre - bi kịch đam mê tội lỗi), Molière (Tartuffe, Trưởng giả học làm sang, Lão hà tiện - đỉnh cao hài kịch châm biếm).

1 Hoàn cảnh ra đời và Cuộc nổi loạn thẩm mỹ của Chủ nghĩa Lãng mạn

Ra đời vào cuối thế kỷ XVIII và bùng nổ nửa đầu thế kỷ XIX tại châu Âu (Anh, Đức, Pháp), Chủ nghĩa Lãng mạn là cuộc nổi dậy lật đổ xiềng xích quy phạm của Chủ nghĩa Cổ điển, phản kháng lại xã hội tư sản thực dụng coi trọng tiền bạc:

2 Hệ thống đặc trưng thi pháp Chủ nghĩa Lãng mạn

3 Âm hưởng lãng mạn trong Phong trào Thơ Mới Việt Nam (1932 - 1945)

Thơ Mới Việt Nam tiếp nhận tinh hoa của chủ nghĩa lãng mạn Pháp (Lamartine, Musset, Hugo) để thực hiện cuộc cách mạng thi ca vĩ đại: giải phóng thơ ca khỏi thể thức niêm luật Đường luật gò bó, mở ra một thời đại thi ca bừng nở của cái tôi cá nhân tự do, đắm say và sầu muộn.

1 Nguyên lý thẩm mỹ của Chủ nghĩa Hiện thực (Realism - Thế kỷ XIX)

Ra đời vào giữa thế kỷ XIX khi xã hội tư bản bộc lộ sâu sắc các mâu thuẫn giai cấp và sức mạnh tàn bạo của đồng tiền, Chủ nghĩa Hiện thực phản ứng lại sự thoát ly mộng tưởng của Chủ nghĩa Lãng mạn bằng nguyên lý: Tái hiện cuộc sống chân thực "như nó vốn có":

2 Thi pháp trung tâm: "Tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình"

Định nghĩa kinh điển của Friedrich Engels là chìa khóa mở vào thế giới thi pháp hiện thực:

3 Các đại gia hiện thực thế giới và Chủ nghĩa hiện thực phê phán Việt Nam (1930 - 1945)

• Thế giới: Honoré de Balzac (bộ đại bách khoa Tấn trò đời), Gustave Flaubert (Bà Bovary), Lev Tolstoy (Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina).
• Việt Nam: Vũ Trọng Phụng (bậc thầy trào phúng phơi bày xã hội "chó đểu" trong Số đỏ, Giông tố), Nam Cao (chiều sâu phân tích tâm lý người trí thức và nông dân cùng quẫn trong Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa), Ngô Tất Tố (Tắt đèn).

1 Kỹ thuật viết bài Tiểu luận chuyên khảo về Trường phái văn học

Bài tiểu luận chuyên khảo trường phái văn học đòi hỏi tầm nhìn bao quát tiến trình văn học sử và khả năng quy nạp lý luận từ các trường hợp tác phẩm cụ thể:

2 Tổ chức Hội thảo khoa học học đường: "Hành trình các trường phái văn học"

Hội thảo chuyên đề là hình thức học tập trải nghiệm cao cấp, nơi các nhóm học sinh hóa thân thành đại biểu của từng trường phái văn học để tranh biện: