BÀI 1
Chủ đề 1: Lịch sử & Sử học
Bài 1. Hiện thực lịch sử và lịch sử được con người nhận thức
Trọng tâm bài học: Khái niệm Lịch sử, Sử học, chức năng – nhiệm vụ của Sử học và các nguồn Sử liệu
?
Câu hỏi mở đầu định hướng nhận thức:
Vì sao cùng một sự kiện đã xảy ra trong quá khứ (như nhà nước Âu Lạc hay trận Mác-tan năm 1521), nhưng các tài liệu lịch sử, truyền thuyết và bia tưởng niệm lại có những cách ghi chép, đánh giá khác nhau?
Phần A
Khái niệm & Thuật ngữ lịch sử cốt lõi
Lịch sử & Lịch sử loài người
Lịch sử là tất cả những gì đã diễn ra trong quá khứ. Lịch sử loài người bao gồm toàn bộ hoạt động của con người từ khi xuất hiện đến nay, trong mối quan hệ với tự nhiên và quan hệ xã hội với nhau.
Hiện thực lịch sử vs Lịch sử được con người nhận thức
• Hiện thực lịch sử: Tất cả những gì đã thực sự diễn ra trong quá khứ; tồn tại hoàn toàn khách quan, độc lập, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người và không thể thay đổi.
• Lịch sử được con người nhận thức: Toàn bộ những hiểu biết và cách con người trình bày, tái hiện hiện thực lịch sử thông qua kể chuyện, ghi chép, nghiên cứu khoa học, trình diễn nghệ thuật, tưởng niệm, nghi lễ, phong tục...
• Mối quan hệ: Hai khái niệm gắn bó nhưng không đồng nhất. Do sử liệu có thể thiếu hụt, hư hỏng hoặc góc nhìn người chép sử khác nhau nên nhận thức lịch sử luôn được bổ sung, điều chỉnh khi phát hiện tư liệu và phương pháp mới.
• Lịch sử được con người nhận thức: Toàn bộ những hiểu biết và cách con người trình bày, tái hiện hiện thực lịch sử thông qua kể chuyện, ghi chép, nghiên cứu khoa học, trình diễn nghệ thuật, tưởng niệm, nghi lễ, phong tục...
• Mối quan hệ: Hai khái niệm gắn bó nhưng không đồng nhất. Do sử liệu có thể thiếu hụt, hư hỏng hoặc góc nhìn người chép sử khác nhau nên nhận thức lịch sử luôn được bổ sung, điều chỉnh khi phát hiện tư liệu và phương pháp mới.
Sử học (Đối tượng, Lịch đại & Đồng đại)
Sử học là khoa học nghiên cứu quá khứ của loài người (từ cá nhân, nhóm người, cộng đồng, quốc gia đến toàn nhân loại). Sử học tái hiện các sự kiện, quá trình, nhân vật trong mối liên hệ lịch đại (theo trục thời gian trước – sau) và đồng đại (cùng thời điểm, đặt trong bối cảnh không gian liên quan).
Sử liệu (Nguồn tư liệu lịch sử)
Những hình thức tư liệu chứa đựng thông tin về quá khứ: sử liệu hiện vật/khảo cổ, sử liệu chữ viết (thành văn), sử liệu truyền khẩu, sử liệu hình ảnh, phim, âm thanh, công trình kiến trúc, phong tục tập quán và tư liệu điện tử.
Phần B
Diễn biến, Thành tựu & Nội dung trọng tâm theo mục sách
1. Chức năng và nhiệm vụ của Sử học
-
▸
Chức năng nhận thức: Cung cấp tri thức khoa học giúp con người hiểu rõ những gì đã diễn ra trong quá khứ, nắm bắt bản chất và quy luật vận động của các quá trình lịch sử.
-
▸
Chức năng giáo dục: Góp phần hình thành tư tưởng, tình cảm, đạo đức nhân văn; bồi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý thức cộng đồng, trách nhiệm công dân và thái độ trân trọng di sản.
-
▸
Nhiệm vụ của Sử học: Cung cấp tri thức khoa học, khách quan và có hệ thống; khôi phục, miêu tả và giải thích sự kiện/quá trình lịch sử; tổng kết bài học kinh nghiệm từ quá khứ để phục vụ hiện tại, dự báo tương lai và bảo tồn các giá trị văn hoá tốt đẹp.
2. Phân loại và nguyên tắc khai thác Sử liệu
-
▸
Phân biệt chứng tích và nhận thức: Một hiện vật khảo cổ (như trống đồng, mũi tên đồng) là chứng tích trực tiếp của quá khứ; còn câu chuyện kể, bài viết hay bức vẽ về hiện vật đó là hình thức con người nhận thức và diễn giải chứng tích ấy.
-
▸
Nguyên tắc phê phán sử liệu: Khi tiếp cận một sử liệu, cần đặt câu hỏi: Ai là người tạo ra tư liệu? Tạo ra vào thời điểm nào? Trong hoàn cảnh và nhằm mục đích gì? Phải đối chiếu chéo nhiều nguồn tư liệu khác nhau để kiểm chứng độ xác thực, độ tin cậy, giới hạn và giá trị thông tin.
Phần C
Khai thác Sử liệu & Tình huống nhận thức
Khai thác Sử liệu & Tình huống
2 tình huống sử liệu
Khai thác Tư liệu & Ví dụ điển hình trong SGK
📜
Hiện vật Cổ Loa & Lịch sử Âu Lạc
Hàng vạn mũi tên đồng ba cạnh và khuôn đúc tìm thấy tại Cầu Vực (Cổ Loa, Đông Anh, Hà Nội) là chứng tích vật chất xác thực về trình độ kĩ thuật quân sự thời An Dương Vương; còn truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thuỷ và các vở kịch, tranh vẽ là những hình thức nhận thức, tái hiện lịch sử Âu Lạc của đời sau.
📜
Trận Mác-tan (Mactan) ngày 27/4/1521 tại Philippines
Sự kiện đoàn thám hiểm của Ma-gien-lăng (Magellan) giao chiến với cư dân đảo Mác-tan do tù trưởng La-pu-la-pu chỉ huy và Ma-gien-lăng tử trận là hiện thực lịch sử duy nhất. Tuy nhiên, trên tấm bia tưởng niệm tại đảo Mác-tan có hai mặt ghi hai góc nhìn khác nhau: người Tây Ban Nha xem Ma-gien-lăng là nhà thám hiểm vĩ đại hy sinh trong chuyến đi vòng quanh thế giới, còn người Philippines tôn vinh La-pu-la-pu là người anh hùng đầu tiên đánh đuổi kẻ xâm lược châu Âu.
Phần D
Sơ đồ hóa kiến thức & Ý nghĩa – Liên hệ thực tiễn
▲ Sơ đồ phân biệt Hiện thực lịch sử (khách quan, duy nhất) với Lịch sử được con người nhận thức (đa dạng, bổ sung qua sử liệu) & Chức năng của Sử học
Kết quả – Ý nghĩa lịch sử & Liên hệ thực tiễn hiện nay:
-
★
Ý nghĩa phương pháp luận: Giúp người học có tư duy phản biện khi đọc sách báo, xem phim lịch sử hoặc tiếp nhận thông tin trên mạng: luôn phân biệt rõ sự kiện khách quan đã diễn ra với cách kể lại, tưởng niệm hoặc bình luận về sự kiện đó.
-
★
Liên hệ thực tiễn: Khi tìm hiểu một nhân vật hoặc sự kiện lịch sử địa phương, cần kết hợp khảo sát hiện vật tại bảo tàng, văn bia tại di tích với chính sử thay vì chỉ nghe theo lời đồn đại một chiều.
Phần E
Đã trả lời: 0/5
Câu hỏi trắc nghiệm ôn tập Bài 1 (5 câu)
Câu 1
Đặc điểm cơ bản nhất giúp phân biệt 'Hiện thực lịch sử' với 'Lịch sử được con người nhận thức' là gì?
Câu 2
Khi nghiên cứu một sự kiện lịch sử trong mối liên hệ với các sự kiện khác diễn ra cùng thời điểm và không gian liên quan, nhà sử học đang vận dụng phương pháp tiếp cận nào?
Câu 3
Hàng vạn mũi tên đồng ba cạnh và khuôn đúc được các nhà khảo cổ tìm thấy tại Cầu Vực (Cổ Loa, Đông Anh, Hà Nội) thuộc loại nguồn sử liệu nào?
Câu 4
Ví dụ về tấm bia tưởng niệm hai mặt tại đảo Mác-tan (Philippines) viết về trận chiến ngày 27/4/1521 giữa La-pu-la-pu và Ma-gien-lăng minh chứng cho điều gì?
Câu 5
Hai chức năng cơ bản của khoa học Lịch sử (Sử học) là gì?