KIẾN THỨC CỐT LÕI – LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ 8

• Bối cảnh xã hội: Xã hội phân thành ba đẳng cấp; tăng lữ và quý tộc có nhiều đặc quyền, đẳng cấp thứ ba (tư sản, nông dân, bình dân) gánh thuế và chịu nhiều bất công. Nhà nước khủng hoảng tài chính, mùa màng khó khăn; tư tưởng Khai sáng phê phán chế độ chuyên chế và đặc quyền.

• Diễn biến trọng tâm: Ngày 14-7-1789, nhân dân Paris chiếm ngục Bastille; Quốc hội thông qua Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền; chế độ phong kiến bị bãi bỏ, nền cộng hòa được tuyên bố năm 1792; vua Louis XVI bị xử tử năm 1793; phái Jacobin lên nắm quyền trong giai đoạn cách mạng dân chủ triệt để; biến động và đảo chính ngày 9 Thermidor (1794), rồi Napoleon Bonaparte đảo chính năm 1799.

• Kết quả và ý nghĩa: Lật đổ chế độ phong kiến/chuyên chế, xóa bỏ nhiều đặc quyền đẳng cấp, khẳng định nguyên tắc tự do và bình đẳng trước pháp luật; mở đường cho xã hội tư bản ở Pháp và lan tỏa tư tưởng cách mạng ở châu Âu. Cách mạng trải qua bạo lực, bất ổn và các giai đoạn chính trị khác nhau.

• Khởi đầu ở Anh: Nhu cầu tăng sản lượng, nguồn vốn/thị trường và lao động; các phát minh trong dệt may và năng lượng làm chuyển sản xuất từ thủ công/phân tán sang máy móc/nhà máy.

• Phát minh tiêu biểu: Máy kéo sợi Jenny (James Hargreaves); máy dệt; máy hơi nước được James Watt cải tiến cuối thế kỉ XVIII; đầu máy xe lửa hơi nước của George Stephenson và tàu thủy hơi nước. Máy móc làm tăng năng suất và thay đổi vận tải.

• Lan rộng: Từ Anh sang Pháp, Đức, Hoa Kỳ và một số nước khác; sản xuất nhà máy, đường sắt, khai mỏ và đô thị công nghiệp phát triển.

• Tác động kinh tế – xã hội: Năng suất tăng, hàng hóa và thị trường mở rộng, quan hệ tư bản chủ nghĩa phát triển; hình thành rõ hai giai cấp tư sản công nghiệp và công nhân; đô thị hóa, phân công lao động, giao thông biến đổi.

• Mặt trái: Lao động dài giờ, điều kiện làm việc khắc nghiệt, sử dụng lao động phụ nữ/trẻ em, bất bình đẳng và ô nhiễm. Cách mạng công nghiệp làm xã hội thay đổi sâu rộng chứ không chỉ là chuỗi phát minh.

• Vị trí hàng hải, gia vị, tài nguyên và thị trường khiến Đông Nam Á trở thành mục tiêu cạnh tranh của các nước phương Tây.

• Quá trình xâm nhập: Bồ Đào Nha chiếm Malacca năm 1511; Tây Ban Nha chiếm Philippines; Hà Lan mở rộng quyền lực ở Indonesia; Anh chiếm/kiểm soát nhiều vùng ở bán đảo Mã Lai và Myanmar; Pháp mở rộng ở Đông Dương. Các quá trình khác nhau về thời gian, hình thức và phạm vi.

• Một số mốc: Philippines bị Tây Ban Nha cai trị từ thế kỉ XVI; Hà Lan củng cố quyền lực ở quần đảo Indonesia; Anh mở rộng ở Myanmar qua các cuộc chiến thế kỉ XIX; Pháp xâm lược Việt Nam từ năm 1858 và hình thành Liên bang Đông Dương năm 1887.

• Xiêm (Thái Lan) duy trì được nền độc lập tương đối nhờ cải cách, ngoại giao linh hoạt và vị trí đệm giữa phạm vi ảnh hưởng Anh–Pháp; điều này không có nghĩa Xiêm hoàn toàn không chịu sức ép/nhượng bộ.

• Hệ quả: Mất chủ quyền, kinh tế bị tổ chức phục vụ lợi ích chính quốc, xã hội phân hóa; đồng thời xuất hiện các phong trào kháng chiến và phong trào dân tộc. Cần nêu khác biệt giữa thuộc địa trực tiếp, vùng bảo hộ và ảnh hưởng của thực dân.

• Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế nhà Lê, lập nhà Mạc ở Bắc triều; lực lượng trung hưng nhà Lê do Nguyễn Kim, sau đó Trịnh Kiểm, đứng đầu xây dựng Nam triều.

• Nam – Bắc triều: Chiến tranh kéo dài từ 1533 đến 1592; nhà Mạc mất Thăng Long, rút lên Cao Bằng và cuối cùng thất bại vào năm 1677.

• Trịnh – Nguyễn: Sau khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558, họ Nguyễn củng cố thế lực ở Đàng Trong; xung đột với họ Trịnh ở Đàng Ngoài bùng nổ từ 1627. Các cuộc chiến lớn kéo dài đến 1672, sau đó lấy sông Gianh làm ranh giới chia cắt trên thực tế.

• Nguyên nhân: Tranh giành quyền lực, lãnh thổ và lợi ích giữa các tập đoàn phong kiến; chính danh nhà Lê được các phe sử dụng để tập hợp lực lượng.

• Hậu quả: Chiến tranh, chia cắt kéo dài, tổn thất người và của, đời sống nhân dân khó khăn, đất nước suy yếu; song ở từng vùng, sản xuất và giao thương vẫn có những biến đổi riêng.

• Từ khi Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa năm 1558, các chúa Nguyễn từng bước mở rộng vùng kiểm soát về phía Nam qua chiến tranh, ngoại giao, lập đơn vị hành chính và di dân.

• Năm 1611 lập phủ Phú Yên; năm 1698 Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược, lập phủ Gia Định, tổ chức hành chính và đưa vùng đất Nam Bộ vào hệ thống quản lí của chúa Nguyễn; đến giữa thế kỉ XVIII, lãnh thổ phía Nam tiếp tục mở rộng đến vùng Hà Tiên và đồng bằng sông Cửu Long.

• Quá trình có sự tham gia của cư dân Việt, Chăm, Khmer, Hoa và các cộng đồng khác; khai khẩn ruộng đất, lập làng, mở chợ, phát triển nghề và giao thương.

• Ý nghĩa: Mở rộng không gian sinh tồn và sản xuất, tạo vùng đất đa dạng văn hóa; góp phần hình thành lãnh thổ Việt Nam về phía Nam.

• Nguyên nhân: Chính quyền Lê – Trịnh khủng hoảng; quan lại, địa chủ chiếm ruộng đất; tô thuế, lao dịch nặng; thiên tai, mất mùa và đói kém làm đời sống nông dân cùng cực.

• Các cuộc khởi nghĩa diễn ra nhiều nơi; những thủ lĩnh tiêu biểu gồm Hoàng Công Chất (1739–1769), Nguyễn Danh Phương (1740–1751) và Nguyễn Hữu Cầu (1741–1751, còn gọi là Quận He).

• Phong trào có lúc làm chủ vùng rộng, phối hợp lực lượng và khiến chính quyền phải đối phó; phần lớn bị đàn áp do thiếu liên kết bền vững, lực lượng/phương thức còn hạn chế và tương quan quân sự bất lợi.

• Ý nghĩa: Thể hiện tinh thần đấu tranh của nông dân, làm suy yếu chính quyền Lê – Trịnh và phản ánh khủng hoảng xã hội; góp phần tạo điều kiện cho biến động cuối thế kỉ XVIII.

• Khởi nghĩa bùng nổ năm 1771 ở Tây Sơn (Bình Định), do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo; tập hợp nhiều tầng lớp chống chính quyền họ Nguyễn và trật tự phong kiến cũ.

• Mốc chính: 1773 chiếm phủ thành Quy Nhơn; 1777 lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong; 1785 Nguyễn Huệ đánh tan quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút; 1786 tiến ra Bắc, lật đổ chính quyền Trịnh; 1788 Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung; Tết Kỉ Dậu 1789 đại phá quân Thanh ở Ngọc Hồi – Đống Đa.

• Xây dựng đất nước: Quang Trung thực hiện một số chủ trương về hành chính, kinh tế, văn hóa, giáo dục; chú trọng phục hồi sản xuất, chữ Nôm và giáo dục; xây dựng quan hệ ngoại giao.

• Ý nghĩa: Lật đổ các tập đoàn phong kiến chia cắt, đánh bại quân Xiêm và Thanh, bảo vệ độc lập và góp phần thống nhất đất nước.

• Sau khi Quang Trung mất năm 1792, nội bộ Tây Sơn suy yếu; Nguyễn Ánh đánh bại triều Tây Sơn năm 1802 và lập nhà Nguyễn.

• Nông nghiệp: Lúa nước tiếp tục là nền tảng; khai hoang/mở rộng vùng canh tác, đặc biệt ở phía Nam; sản xuất chịu tác động chiến tranh, thiên tai, tô thuế và chính sách địa phương.

• Thủ công nghiệp: Nghề gốm, dệt, đúc đồng, làm giấy, đóng thuyền, khai mỏ... phát triển; một số làng nghề và sản phẩm có tiếng.

• Thương mại: Chợ, phố và cảng thị phát triển; Thăng Long, Phố Hiến, Hội An và một số cảng phía Nam là nơi giao thương trong nước/quốc tế; thương nhân Nhật Bản, Trung Hoa và phương Tây tham gia.

• Tôn giáo/tư tưởng: Nho giáo giữ vị trí trong bộ máy và thi cử; Phật giáo, Đạo giáo, tín ngưỡng dân gian tồn tại; Công giáo truyền vào từ thế kỉ XVI, tạo thêm cộng đồng tôn giáo mới và có lúc gặp hạn chế.

• Văn hóa: Chữ Nôm và văn học dân gian phát triển; truyện, thơ, diễn xướng, sân khấu, âm nhạc; kiến trúc, điêu khắc đình chùa và nghệ thuật dân gian phản ánh đời sống cộng đồng.

• Kinh tế hàng hóa/cảng thị phát triển nhưng không đồng đều; chiến tranh và sự phân chia Đàng Trong–Đàng Ngoài tác động mạnh đến sản xuất, xã hội và giao lưu.

• Cách mạng công nghiệp lần thứ hai và tập trung sản xuất làm xuất hiện các tổ chức độc quyền; tư bản ngân hàng kết hợp với tư bản công nghiệp tạo tư bản tài chính.

• Các nước tư bản cạnh tranh thị trường, nguyên liệu, nơi đầu tư và thuộc địa; mở rộng chiếm đóng ở châu Á, châu Phi và các khu vực khác.

• Biểu hiện theo nước: Anh có đế quốc thuộc địa rộng; Pháp mở rộng thuộc địa; Đức công nghiệp phát triển nhanh nhưng thuộc địa ít hơn nên cạnh tranh quyết liệt; Hoa Kỳ tăng sức mạnh công nghiệp/tài chính và mở rộng ảnh hưởng; Nhật Bản sau cải cách Minh Trị trở thành cường quốc đế quốc ở châu Á.

• Tác động: Áp bức thuộc địa, bóc lột tài nguyên/lao động, cạnh tranh và phân chia lại thế giới; mâu thuẫn giữa các cường quốc góp phần dẫn tới chiến tranh.

• Công nghiệp hóa làm giai cấp công nhân tăng nhanh; điều kiện lao động khắc nghiệt, lương thấp, giờ làm dài khiến công nhân đấu tranh đòi quyền lợi.

• Hình thức đấu tranh: Đập phá máy móc thời kì đầu; bãi công, biểu tình, lập hội; đấu tranh kinh tế và chính trị; xây dựng tổ chức công nhân.

• Mốc tiêu biểu: Phong trào Hiến chương ở Anh (1830–1840); C. Mác và Ph. Ăng-ghen công bố Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848; Quốc tế thứ nhất thành lập năm 1864; Công xã Paris tồn tại năm 1871; Quốc tế thứ hai thành lập năm 1889.

• Chủ nghĩa xã hội khoa học phân tích xã hội tư bản, vai trò của đấu tranh giai cấp và mục tiêu giải phóng người lao động; trở thành nền tảng tư tưởng cho một bộ phận phong trào công nhân.

• Ý nghĩa: Phong trào công nhân chuyển từ tự phát sang có tổ chức/chính trị hơn; thúc đẩy cải thiện điều kiện lao động, quyền chính trị và sự hình thành tổ chức xã hội chủ nghĩa.

• Khoa học tự nhiên: Có các bước tiến trong vật lí, hóa học, sinh học và địa chất; tiêu biểu gồm định luật vạn vật hấp dẫn/các công trình của Newton (nền tảng từ trước nhưng ảnh hưởng tiếp tục), định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, thuyết tiến hóa của Darwin, các nghiên cứu điện từ và hóa học.

• Khoa học xã hội: Kinh tế chính trị, triết học, xã hội học và lịch sử phát triển; các học thuyết phản ánh sự biến đổi mạnh của xã hội công nghiệp.

• Kĩ thuật: Máy hơi nước, luyện kim, đường sắt, tàu thủy, điện tín, điện thoại, bóng đèn, động cơ và phương tiện mới làm thay đổi sản xuất/giao thông/truyền tin.

• Văn học – nghệ thuật: Chủ nghĩa cổ điển, lãng mạn, hiện thực và các trào lưu mới; hội họa, âm nhạc, kiến trúc phản ánh con người và xã hội thời đại. Tên tác giả/tác phẩm là ví dụ cho xu hướng, không thay thế bối cảnh lịch sử.

• Tác động: Tri thức và công nghệ nâng năng suất, cải thiện giao thông/y tế/truyền thông; đồng thời được dùng cho chiến tranh, khai thác thuộc địa và làm gia tăng tác động môi trường/xã hội.

• Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn, lên ngôi Gia Long năm 1802; triều Nguyễn thống nhất đất nước và đóng đô ở Phú Xuân (Huế).

• Chính trị: Xây dựng nhà nước quân chủ tập quyền; Minh Mạng cải tổ hành chính, chia cả nước thành tỉnh năm 1831–1832; củng cố luật pháp, quân đội và bộ máy quan lại.

• Kinh tế: Phục hồi thủy lợi/đê điều, khai hoang, lập đồn điền và phát triển thủ công; nhưng hạn chế ngoại thương, kĩ thuật lạc hậu, tô thuế/lao dịch và thiên tai làm đời sống nhiều nơi khó khăn.

• Xã hội: Phân hóa, nông dân chịu gánh nặng; nhiều cuộc nổi dậy nổ ra dưới các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức.

• Văn hóa: Nho giáo được đề cao; Quốc Tử Giám, khoa cử và văn học phát triển; kiến trúc cung đình Huế và di sản văn hóa nổi bật.

• Chủ quyền biển đảo: Nhà Nguyễn tổ chức quản lí, khai thác và thực thi chủ quyền ở Hoàng Sa, Trường Sa, tiêu biểu qua hoạt động của đội Hoàng Sa/Bắc Hải và các hoạt động đo đạc, cắm mốc, cứu hộ, thu lượm sản vật theo tư liệu lịch sử trong sách.

• Triều đình có những cải cách rời rạc nhưng không hiện đại hóa toàn diện; chính sách khép kín và bảo thủ làm hạn chế khả năng ứng phó với sức ép phương Tây.

• Ngày 1-9-1858, liên quân Pháp–Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng; quân dân Việt Nam kháng cự khiến kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh thất bại.

• Năm 1859 Pháp đánh Gia Định; Nguyễn Tri Phương tổ chức phòng thủ. Năm 1861 Pháp chiếm Định Tường, Biên Hòa; năm 1862 triều đình kí Hiệp ước Nhâm Tuất, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kì và Côn Lôn.

• Kháng chiến tiếp tục ở Nam Kì: Trương Định, Nguyễn Trung Trực và nhiều nghĩa sĩ tổ chức chống Pháp; năm 1867 Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kì.

• Năm 1873 Pháp đánh Bắc Kì; Nguyễn Tri Phương hi sinh khi bảo vệ thành Hà Nội. Năm 1874 triều đình kí Hiệp ước Giáp Tuất, thừa nhận thêm quyền kiểm soát của Pháp.

• Năm 1882 Pháp đánh Hà Nội lần nữa; Hoàng Diệu tuẫn tiết. Sau các trận ở Thuận An năm 1883, triều đình kí Hiệp ước Harmand (1883), rồi Hiệp ước Patenôtre (1884), đặt Việt Nam dưới chế độ bảo hộ của Pháp.

• Nguyên nhân thất bại: Chênh lệch vũ khí/tổ chức, triều đình thiếu quyết tâm và đường lối thống nhất, các hiệp ước nhượng bộ; ý nghĩa: Lòng yêu nước và sự chống trả của nhân dân tiếp diễn, trở thành nền tảng cho phong trào sau này.

• Đêm 4 rạng 5-7-1885, Tôn Thất Thuyết tổ chức phản công Pháp ở kinh thành Huế; cuộc phản công thất bại, vua Hàm Nghi ra sơn phòng Tân Sở và ban Chiếu Cần Vương kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân giúp vua cứu nước.

• Phong trào Cần Vương diễn ra qua hai giai đoạn: 1885–1888 lan rộng; 1888–1896 chuyển thành các cuộc khởi nghĩa địa phương, trong đó Hương Khê là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu và kéo dài.

• Một số cuộc khởi nghĩa: Ba Đình (1886–1887, Đinh Công Tráng/Phạm Bành); Bãi Sậy (1883–1892, Nguyễn Thiện Thuật); Hương Khê (1885–1896, Phan Đình Phùng và Cao Thắng).

• Khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884–1913) do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo, xuất phát từ bảo vệ đất đai/cuộc sống, kéo dài qua nhiều giai đoạn và có lúc hòa hoãn, đấu tranh trở lại.

• Các phong trào thất bại do tương quan lực lượng, vũ khí, tổ chức và đường lối còn hạn chế; ý nghĩa là khẳng định tinh thần chống xâm lược và lòng yêu nước, tạo kinh nghiệm cho phong trào sau.

• Bối cảnh: Khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Pháp làm kinh tế, xã hội biến đổi; giai cấp/tầng lớp mới xuất hiện, tư tưởng dân chủ tư sản và ảnh hưởng Nhật Bản/Trung Quốc lan vào Việt Nam.

• Phan Bội Châu chủ trương dùng bạo động, dựa vào ngoại viện để giành độc lập; phát động phong trào Đông Du (1905–1908), thành lập Duy Tân hội và sau đó Việt Nam Quang Phục Hội.

• Phan Châu Trinh chủ trương cải cách, nâng dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh; phong trào Duy Tân và Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 mở trường, cải cách lối học, cổ động thực nghiệp và truyền bá tư tưởng mới.

• Phong trào chống thuế Trung Kì năm 1908 phản đối sưu thuế, bị đàn áp; các hoạt động của Nguyễn Thái Học? (sau năm 1917) không thuộc phạm vi bài này. Đến năm 1916 có một số cuộc khởi nghĩa, nhưng không tạo được phong trào thống nhất.

• Năm 1911, Nguyễn Tất Thành rời cảng Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước; đây là mốc khởi đầu hành trình tìm con đường giải phóng dân tộc của Người.

• Các khuynh hướng có điểm khác nhau về mục tiêu gần, phương pháp và lực lượng dựa vào; đều thể hiện tinh thần yêu nước nhưng chưa giành được độc lập.