Ngữ Văn 10

Cốt truyện là hệ thống sự kiện hoặc chuỗi sự kiện được tổ chức theo mạch nhất định tạo nên tác phẩm tự sự hoặc kịch. Sự kiện là việc xảy ra dẫn đến những thay đổi có ý nghĩa hoặc tạo bước ngoặt trong thế giới nghệ thuật và số phận nhân vật.

Các sự kiện không tồn tại rời rạc mà được triển khai theo một mạch kể, kết hợp nhuần nhuyễn với chi tiết nghệ thuật, lời kể, lời tả, lời bình luận để tạo thành một câu chuyện hoàn chỉnh có sức hấp dẫn.

Người kể chuyện là vai kể do tác giả tạo ra để dẫn dắt người đọc vào thế giới tác phẩm (cần phân biệt rõ người kể chuyện với tác giả ngoài đời). Lời người kể chuyện dùng để kể, tả, bình luận, dẫn dắt; còn lời nhân vật (đối thoại, độc thoại) thể hiện trực tiếp tính cách, cảm xúc, quan hệ và xung đột.

Hình tượng con người (hoặc thần linh, loài vật, đồ vật được nhân cách hoá) được khắc hoạ bằng chất liệu ngôn từ nghệ thuật. Qua nhân vật, tác phẩm khám phá và lí giải đời sống con người. Khi phân tích nhân vật cần chú ý: ngoại hình, hành động, lời nói, suy nghĩ nội tâm, mối quan hệ với nhân vật khác và sự biến đổi tính cách.

Thể loại truyện kể dân gian ra đời sớm nhất, kể về thế giới thần linh nhằm giải thích vũ trụ, hiện tượng tự nhiên và đời sống theo quan niệm cổ xưa. Chia làm hai nhóm chính:
• Thần thoại suy nguyên: lí giải nguồn gốc vũ trụ, muôn loài và con người.
• Thần thoại sáng tạo: kể về công cuộc chinh phục tự nhiên và sáng tạo văn hoá của con người.
Đặc trưng nghệ thuật: cốt truyện đơn giản, đơn tuyến; thời gian phiếm chỉ/cổ sơ; không gian vũ trụ bao la; nhân vật thần có vóc dáng khổng lồ và năng lực phi thường, gửi gắm niềm tin, khát vọng chinh phục tự nhiên của cộng đồng tối cổ.

Người trực tiếp bộc lộ rung động, tâm tư, cảm xúc, suy ngẫm trong bài thơ. Nhân vật trữ tình có mối liên hệ mật thiết với tác giả nhưng không mặc nhiên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời.

Các sự vật, hiện tượng, trạng thái đời sống được tái tạo một cách cụ thể, sống động bằng ngôn từ nghệ thuật, khơi gợi cảm giác (đặc biệt là thị giác) đồng thời hàm chứa những ý nghĩa tinh thần, biểu tượng sâu sắc.

• Vần: Sự cộng hưởng, hoà âm giữa các tiếng ở cuối dòng (vần chân) hoặc giữa dòng (vần lưng), có tác dụng liên kết các dòng thơ và tạo âm hưởng.
• Nhịp điệu: Những điểm ngắt, ngừng có quy luật hoặc biến hoá do cách tổ chức ngôn từ, tạo cảm giác vận động của cảm xúc.
• Nhạc điệu: Âm hưởng chung của bài thơ được tạo nên từ sự phối hợp tổng hoà giữa vần, nhịp, điệp từ/ngữ và sự luân phiên thanh bằng (B) – trắc (T).

• Đối: Cách tổ chức hai vế câu cân xứng, sóng đôi nhau cả về từ loại, cú pháp lẫn ý nghĩa (đối tương đồng hoặc đối tương phản), đặc biệt phổ biến trong thơ Đường luật (câu 3–4 và câu 5–6).
• Thi luật: Toàn bộ quy tắc tổ chức hình thức thơ như gieo vần, ngắt nhịp, hoà thanh (luật bằng trắc, niêm), phép đối, số tiếng/số dòng.
• Thể thơ: Sự thống nhất giữa một mô hình thi luật nhất định với loại hình nội dung biểu đạt trong lịch sử văn học (như thơ hai-cư, thất ngôn bát cú Đường luật, lục bát, tự do...).

Loại văn bản nhằm thuyết phục người đọc/người nghe về một tư tưởng, quan điểm nào đó bằng hệ thống luận điểm, lí lẽ và bằng chứng được tổ chức chặt chẽ. Đề tài nghị luận rất rộng: chính trị, xã hội, đạo đức, văn hoá, triết học, văn học nghệ thuật.

• Luận đề: Vấn đề, tư tưởng hoặc quan điểm bao quát xuyên suốt toàn bộ văn bản (mỗi văn bản thường có một luận đề chính).
• Luận điểm: Các ý chính được triển khai nhằm cụ thể hoá và làm sáng tỏ luận đề.
• Lí lẽ: Những lời giải thích, phân tích, suy luận logic để chứng minh cho luận điểm.
• Bằng chứng (dẫn chứng): Các sự kiện thực tế, số liệu, trích dẫn, trường hợp cụ thể có căn cứ xác thực dùng để củng cố lí lẽ.

Để tăng sức hấp dẫn và tác động tới cả lí trí lẫn tình cảm người đọc, văn nghị luận có thể kết hợp yếu tố biểu cảm (bộc lộ nhiệt huyết, thái độ) và tự sự (kể câu chuyện nhỏ làm bằng chứng). Tuy nhiên, các yếu tố này phải phục vụ cho lập luận chứ không thay thế hệ thống lí lẽ.

• Mạch lạc (bên trong): Tất cả các câu, các đoạn đều cùng hướng về chủ đề/luận đề chung và được sắp xếp theo một trình tự hợp lí (nguyên nhân – hệ quả, khái quát – cụ thể, vấn đề – giải pháp...).
• Liên kết (bên ngoài): Sự nối kết hình thức giữa các câu, các đoạn bằng các phép liên kết như phép lặp, phép thế, phép nối, phép liên tưởng/đồng nghĩa – trái nghĩa.

Thể loại tự sự dân gian (hoặc văn học cổ đại) có dung lượng đồ sộ, ra đời vào buổi bình minh của lịch sử các dân tộc; cốt truyện xoay quanh những biến cố trọng đại liên quan đến vận mệnh của cả cộng đồng (như chiến tranh bảo vệ bộ tộc/thành bang hoặc công cuộc chinh phục tự nhiên, mở rộng bờ cõi).

Hiện thân cho sức mạnh thể chất, trí tuệ, lòng dũng cảm, phẩm chất lí tưởng và khát vọng chung của cả cộng đồng. Mọi hành động của người anh hùng đều gắn liền với danh dự, bổn phận và tương lai của tập thể.

• Không gian sử thi: Kì vĩ, rộng lớn, mang tính cộng đồng và vũ trụ, thường bao gồm cả không gian trần thế (chiến trường, buôn làng) lẫn không gian thần linh.
• Thời gian sử thi: Thuộc về quá khứ thiêng liêng, xa xưa, một thời đại hoàng kim được cộng đồng ngưỡng vọng và truyền tụng.

Giọng điệu trang trọng, hào hùng, thành kính; nhịp kể chậm rãi; sử dụng dày đặc các biện pháp so sánh trùng điệp, phóng đại (ngoại hiện), định ngữ cố định và phép lặp cấu trúc. Lời người kể chuyện và lời nhân vật đều mang âm hưởng ngợi ca.

Loại hình kịch hát dân gian phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ, gắn liền với sân đình và lễ hội nông nghiệp. Nghệ thuật chèo mang tính tổng hợp cao: kết hợp chặt chẽ giữa nói, hát (các làn điệu chèo), múa, âm nhạc dân tộc và đạo cụ trên nền một tích trò có sẵn, phản ánh đời sống nhân dân với sự hoà quyện giữa bi và hài.

Loại hình sân khấu cổ truyền có tính ước lệ, cách điệu và quy phạm rất cao về hoá trang (mặt nạ màu sắc biểu trưng tính cách), phục trang, vũ đạo và giọng hát. Chia làm hai nhánh:
• Tuồng pho (tuồng thầy/tuồng cung đình): đề cao lí tưởng trung quân ái quốc, tiết nghĩa anh hùng (như Sơn Hậu).
• Tuồng đồ (tuồng hài dân gian): châm biếm, đả kích thói hư tật xấu của tầng lớp thống trị và thế thái nhân tình (như Nghêu, Sò, Ốc, Hến).

• Tích trò: Cốt truyện dân gian hoặc lịch sử làm sườn cho vở diễn.
• Tính ước lệ, tượng trưng: Dùng một chi tiết, đạo cụ tối giản (chiếc quạt, mái chèo, ngọn roi ngựa) kết hợp động tác hình thể để gợi ra cả không gian, thời gian rộng lớn.
• Vai diễn kiểu mẫu: Trong chèo có Đào (đào chín, đào lệch/đào lẳng), Kép, Lão, Mụ, Hề; trong tuồng có Đào, Kép, Tướng, Nịnh, Hề.

Hình thành và phát triển trong xã hội phong kiến, bao gồm hai bộ phận: văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm. Văn học viết trung đại vừa kế thừa truyền thống văn học dân gian bản địa vừa tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hoá trong khu vực (đặc biệt là văn học cổ điển Trung Hoa) theo tinh thần dân tộc hoá.

Nguyễn Trãi (hiệu Ức Trai) là anh hùng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới, người có công lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh và công cuộc kiến thiết triều Lê sơ. Đọc tác phẩm của ông cần đặt trong mối liên hệ với tư tưởng nhân nghĩa gắn liền yêu nước, thương dân ('yên dân', 'trừ bạo') và vẻ đẹp tâm hồn thanh cao, giao hoà với thiên nhiên của bậc đại trí thức thời trung đại.

• Thể Cáo: Thể văn nghị luận chính trị cổ, thường do vua chúa hoặc thủ lĩnh dùng để trình bày một chủ trương, sự nghiệp lớn hoặc tuyên bố một sự kiện trọng đại cho toàn dân biết.
• Đặc điểm nghệ thuật: Viết bằng văn xuôi hoặc văn biền ngẫu (các vế câu sóng đôi, nhịp nhàng), kết hợp lập luận đanh thép, bằng chứng lịch sử xác thực với hình ảnh hùng tráng, điển cố và cảm xúc mãnh liệt.

Quốc âm thi tập (254 bài) đặt nền móng cho thơ tiếng Việt (chữ Nôm). Sáng tạo độc đáo nhất của Nguyễn Trãi là thể thơ thất ngôn xen lục ngôn (xen câu 6 chữ vào bài thơ 7 chữ Đường luật), sử dụng ngôn ngữ đời thường, tục ngữ, thành ngữ dân gian để diễn tả thiên nhiên bình dị và nỗi niềm ưu quốc ái dân.

Người kể chuyện xưng “tôi” (hoặc một đại từ tương đương), trực tiếp xuất hiện trong tác phẩm với tư cách nhân vật chính, nhân vật phụ hoặc người chứng kiến/người nghe kể lại. Ngôi kể thứ nhất tạo ấn tượng chân thực, gần gũi và thuận lợi cho việc bộc lộ chiều sâu tâm tư, nhưng thường bị giới hạn trong phạm vi những gì nhân vật 'tôi' trực tiếp biết và trải nghiệm.

Người kể chuyện giấu mình (không xưng 'tôi' như một nhân vật trong truyện), gọi tên các nhân vật bằng chính tên của họ. Người kể ngôi thứ ba có thể là người kể chuyện toàn tri (biết hết mọi sự việc ở nhiều không gian, thời gian và thấu suốt mọi suy nghĩ thầm kín của các nhân vật) hoặc người kể chuyện hạn tri (chỉ gắn điểm nhìn theo sát một nhân vật nhất định).

Điểm nhìn là vị trí, khoảng cách và góc độ mà từ đó người kể chuyện quan sát, cảm nhận và trần thuật các sự việc, nhân vật (điểm nhìn của người kể chuyện vs điểm nhìn của nhân vật; điểm nhìn bên ngoài vs điểm nhìn bên trong nội tâm). Trong một tác phẩm hiện đại, điểm nhìn có thể dịch chuyển linh hoạt giữa người kể chuyện và các nhân vật để tạo tính đa thanh và chiều sâu tâm lí.

Sự đan xen, cộng hưởng hoặc tạo khoảng cách giữa lời người kể chuyện với lời nhân vật (đối thoại, độc thoại nội tâm, lời nửa trực tiếp) giúp bộc lộ thái độ đánh giá ngầm ẩn, sự mỉa mai, niềm thương cảm hoặc sự mơ hồ đa nghĩa của văn bản.

• Văn bản thông tin: Loại văn bản có mục đích chính là cung cấp thông tin khách quan, chính xác, có thể kiểm chứng (qua tên người, địa điểm, thời gian, số liệu thực tế) bằng ngôn ngữ sáng rõ, tường minh.
• Văn bản thông tin tổng hợp: Bên cạnh phương thức thuyết minh chủ đạo, người viết có thể lồng ghép các yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm hoặc nghị luận để thông tin trở nên sinh động, hấp dẫn hơn nhưng tuyệt đối không được làm sai lệch dữ kiện.

• Dữ kiện (Fact): Những thông tin khách quan, số liệu, sự việc đã xảy ra trên thực tế, có thể kiểm chứng đúng/sai.
• Ý kiến/Quan điểm (Opinion): Cách nhìn nhận, đánh giá, suy luận hoặc thái độ chủ quan của người viết trước dữ kiện đó.

• Phương tiện ngôn ngữ: Hệ thống nhan đề, sa-pô (đoạn dẫn), các đề mục in đậm, từ ngữ chuyên ngành, câu văn.
• Phương tiện phi ngôn ngữ: Hình ảnh chụp, bản đồ, sơ đồ, biểu đồ, bảng số liệu, infographic, kí hiệu và cách trình bày font chữ/màu sắc nhằm trực quan hoá, so sánh hoặc định lượng thông tin.

Khi đọc một bản tin cần kiểm tra: Nguồn phát hành có uy tín không? Thời gian đưa tin có cập nhật không? Cách chọn lọc và sắp xếp chi tiết (thường theo mô hình tháp ngược: quan trọng nhất lên đầu) có khách quan hay thiên kiến? Tiêu đề và lời trích dẫn có trung thực với nội dung không?

• Biểu đồ tròn (Pie chart): Thể hiện cơ cấu, tỉ lệ phần trăm (%) của các thành phần trong một tổng thể.
• Sơ đồ Venn (Venn diagram): Sử dụng các vòng tròn giao nhau để so sánh điểm giống nhau (phần giao) và khác nhau giữa hai hay nhiều đối tượng.
• Biểu đồ thời gian (Timeline): Thể hiện tiến trình diễn biến của các sự kiện theo trục thời gian.
• Sơ đồ cây (Tree diagram): Thể hiện cấu trúc phân cấp thứ bậc hoặc quan hệ nguyên nhân – hệ quả nhiều nhánh.

Kiểu văn bản nghị luận trong đó người viết thể hiện quan điểm, kiến giải, giá trị sống và cá tính của chính mình dựa trên những trải nghiệm thực tế và tri thức đã tích luỹ. Lưu ý: Bài luận về bản thân không phải là bản khai lí lịch hay bảng liệt kê thành tích, mà là cuộc đối thoại chân thành để trả lời câu hỏi: Mình là ai? Trải nghiệm nào đã làm thay đổi nhận thức của mình? Mình hướng tới giá trị và mục tiêu gì?